Xe máy bị chập điện là tình huống khiến nhiều người hoảng, vì mùi khét xộc lên chỉ sau vài giây. Bên mình sửa đồ điện lâu năm nên thấy rõ: đa số vụ chập đều báo trước bằng những dấu hiệu nhỏ. Nhận ra sớm thì chỉ tốn công kiểm tra, để muộn thì cháy cả bó dây.
Bạn có thể tham khảo thêm nguyên lý động cơ đốt trong trên Wikipedia để hiểu rõ nền tảng kỹ thuật.
Bài này đi từ dấu hiệu, nguyên nhân, cách xử lý tạm trên đường, tới phần kiểm tra dây giắc và những lưu ý khi độ thêm đèn, còi.
Dấu hiệu xe máy bị chập điện: cháy cầu chì, mùi khét, đèn chập chờn
Dấu hiệu dễ thấy nhất là cầu chì cháy liên tục. Bạn thay cái mới, chạy vài phút lại đứt. Đây là cách hệ thống tự bảo vệ, báo rằng đâu đó đang có dòng điện chạy quá mức.
Mùi khét là tín hiệu nặng hơn. Vỏ dây nhựa nóng chảy có mùi rất đặc trưng, khác mùi nhớt hay mùi xăng. Nghe thấy mùi này, hãy tắt máy ngay, đừng cố chạy thêm đoạn nữa.
Ngoài ra còn có những biểu hiện âm thầm hơn. Đèn pha lúc sáng lúc tối theo ga. Còi tự kêu. Xi nhan nháy loạn. Đề yếu dù ắc quy mới. Những lỗi lặt vặt này thường cùng gốc, là dây tróc hoặc giắc oxy hoá, nên đừng xử lý riêng từng cái.
Nguyên nhân thường gặp: dây điện tróc, độ thêm đồ điện, ngập nước
Nguyên nhân đầu tiên là dây tróc vỏ. Dây hay bị cọ vào cổ phuộc, khung xe hoặc bị kẹt dưới yên. Dây đồng trần chạm khung là chập ngay.
Nguyên nhân thứ hai là độ thêm đồ điện không đúng cách. Chiếc Vespa của một khách lắp thêm đèn trợ sáng, đấu thẳng vào dây đèn pha có sẵn. Dây gốc vốn chỉ chịu được công suất đèn zin, thêm tải là nóng dần, rồi chảy vỏ ở đoạn gần giắc.
Thứ ba là ngập nước. Nước vào giắc cắm, IC sạc, hộp đèn, tạo đường dẫn điện ngoài ý muốn. Xe Airblade hay Lead đi qua đường ngập xong vài hôm mới chập là chuyện bên mình gặp hoài. Nước khô rồi nhưng muối và cặn vẫn ở lại, ăn mòn chân giắc từ từ.
Chuột cắn dây cũng là lý do
Xe để lâu trong nhà kho, gầm cầu thang rất dễ bị chuột gặm dây. Nếu xe chập mà bạn không độ gì, không ngập nước, hãy soi kỹ vùng dưới yên và quanh hộp đựng đồ.
Xử lý tạm thời khi chập điện trên đường
Việc đầu tiên là tắt máy và tắt chìa khoá. Dừng ở chỗ an toàn, xa người và xa vũng xăng. Nếu ắc quy dễ tháo, bạn nên gỡ cực âm trước. Cực âm tháo ra thì mạch điện được cắt hoàn toàn.
Tiếp theo, nhìn xem cầu chì nào đã đứt. Chỉ thay bằng cầu chì cùng cỡ ampe. Tuyệt đối không quấn dây đồng hay giấy bạc thay cầu chì, vì đó là cách biến chập điện thành đám cháy.
Nếu cầu chì mới lại đứt ngay khi bật chìa, nghĩa là chỗ chập vẫn còn. Đừng thử lần nữa. Gọi người hỗ trợ hoặc dắt xe tới tiệm gần nhất sẽ rẻ hơn nhiều so với một bộ dây cháy trụi.
Với chiếc xe vừa đi qua đường ngập, bạn nên để xe thoáng, không bấm đề liên tục. Nước còn ở giắc và IC thì bấm đề dễ gây thêm hỏng.
Kiểm tra hệ thống dây và giắc nối
Muốn sửa dứt điểm, bạn phải lần theo từng đoạn dây. Bắt đầu từ ắc quy, đi theo dây chính lên cổ xe. Bóp nhẹ vỏ dây, chỗ nào cứng giòn, đổi màu nâu hoặc dính nhớt thì nghi ngờ chỗ đó.
Các giắc nối là điểm yếu số một. Rút từng giắc ra, nhìn chân đồng. Chân xanh, đen hoặc có vết cháy xém thì phải làm sạch hoặc thay giắc. Bên mình thường dùng dung dịch vệ sinh tiếp điểm rồi tra một lớp mỡ chuyên dụng chống ẩm.
Thứ tự kiểm tra bên mình hay làm như sau:
- Cực ắc quy và dây mát.
- Hộp cầu chì, rơ le.
- Giắc IC sạc, giắc đèn pha, giắc đèn hậu.
- Đoạn dây qua cổ phuộc và dưới yên.
Chi tiết hay bị quên là IC. Nếu IC hỏng, điện áp sạc vọt cao, bóng đèn cháy liên tục, ắc quy phồng. Bạn có thể đọc thêm về nhiệm vụ và dấu hiệu IC xe máy hỏng để biết cách phân biệt.
Phòng tránh khi lắp thêm đèn, còi
Muốn độ đồ điện mà xe vẫn bền, hãy nhớ một nguyên tắc: đồ thêm phải có đường dây riêng. Đừng đấu chùm vào dây zin. Nên kéo một nguồn từ ắc quy, qua cầu chì riêng và rơ le, rồi mới tới đèn hoặc còi.
Dây phải đủ tiết diện cho công suất. Đèn công suất lớn mà dùng dây mảnh thì dây nóng trước cả bóng. Các mối nối nên hàn hoặc dùng cos bấm chuẩn, bọc co nhiệt, không quấn băng keo rồi để đó.
Đi dây cũng cần chú ý. Tránh những chỗ cọ xát, chỗ gần ống xả, chỗ nước hắt vào. Buộc dây bằng dây rút mềm, chừa độ chùng ở cổ phuộc để dây không bị kéo căng khi bẻ lái.
Sau khi lắp xong, bạn nên chạy thử rồi sờ vào các mối nối. Chỗ nào nóng ấm bất thường là chỗ cần làm lại. Cách thử này đơn giản mà tránh được nhiều vụ chập.
Cách đo nhanh dòng rò khi xe để qua đêm
Có những chiếc xe không chập rõ ràng, nhưng sáng nào ắc quy cũng yếu. Đó là dòng rò, tức là một mạch nào đó vẫn hút điện khi đã tắt chìa. Nguyên nhân hay gặp là đèn phụ đấu thẳng vào ắc quy, còi báo động lắp thêm hoặc IC sạc bị rò.
Cách làm của bên mình rất đơn giản. Tháo cực âm, mắc đồng hồ đo dòng nối tiếp giữa cực âm và dây mát. Dòng của xe zin lúc tắt máy chỉ ở mức rất nhỏ. Thấy kim nhảy lớn bất thường, bạn rút lần lượt từng cầu chì để xem nhánh nào làm dòng giảm xuống.
Làm đúng cách, bạn tìm ra nhánh gây rò chỉ sau vài phút, thay vì đoán mò và thay ắc quy hết lần này tới lần khác. Nếu chưa quen đồng hồ đo, đây là việc nên nhờ thợ, vì đo sai thang có thể làm cháy chính đồng hồ.
Sau khi xử lý dòng rò, bạn nên sạc đầy lại ắc quy. Ắc quy từng bị kiệt nhiều lần sẽ giảm dung lượng, nên cần theo dõi thêm vài ngày. Nếu vẫn tụt nhanh thì ắc quy đã chai và cần thay mới, đừng để nó kéo hỏng luôn củ đề và IC.
Khi nào cần ra tiệm
Nếu cầu chì đứt lặp lại, hoặc bạn không xác định được chỗ chập, hãy nhờ thợ. Chúng tôi dùng đồng hồ đo và bộ dây thử để tìm điểm chạm mà không phải gỡ cả bó dây.
Một lỗi điện thường dẫn tới lỗi khác, ví dụ chập xong xe không đề được. Trường hợp đó, xem tiếp bài kiểm tra củ đề, than đề, rơ le khi xe mất đề sẽ giúp bạn khoanh vùng. Để tìm thêm bóng đèn, giắc và các chi tiết thay thế, bạn có thể xem mục đồ điện xe máy hoặc phụ tùng xe máy.
Điện xe không khó, chỉ cần kiên nhẫn đi từng đoạn. Làm đúng thứ tự, bạn sẽ tiết kiệm được cả tiền lẫn nỗi lo mỗi lần nghe mùi khét.