Xe máy mất đề là lỗi mà bên mình gặp gần như mỗi tuần ở tiệm. Sáng ra bấm nút, xe im re hoặc chỉ nghe tiếng “tạch” rồi thôi. Phần lớn trường hợp không nặng như khách tưởng, miễn là bạn kiểm tra đúng thứ tự.
Bạn có thể tham khảo thêm tổng quan về xe máy trên Wikipedia để hiểu rõ nền tảng kỹ thuật.
Bài này đi theo đúng trình tự chúng tôi vẫn làm trên xe Dream, Wave, Airblade, Lead, SH hay Exciter. Bạn có thể tự xem tới bước nào, rồi quyết định mang xe ra tiệm hay không.
Hệ thống đề xe máy gồm những bộ phận nào
Muốn tìm đúng bệnh, bạn cần biết dòng điện đi qua đâu. Điện từ ắc quy chạy tới công tắc đề, qua rơ le đề, rồi vào củ đề. Củ đề quay thớt đề, thớt đề kéo bánh đà để máy nổ.
Trên xe số đời cũ như Dream, hệ thống này khá đơn giản. Xe ga như Lead hay SH có thêm công tắc an toàn ở tay phanh và chân chống. Chỉ cần một công tắc trong chuỗi này hở mạch là xe không đề, dù ắc quy còn đầy.
Riêng củ đề lại gồm nhiều chi tiết nhỏ. Có cuộn dây, chổi than, cổ góp, bánh răng truyền động và khớp một chiều. Mỗi chi tiết hỏng cho ra một triệu chứng khác nhau, nên ta mới phải phân biệt kỹ.
Bấm đề không có tiếng: kiểm tra ắc quy, rơ le, công tắc
Khi bấm đề mà hoàn toàn im lặng, hãy nghi dòng điện chưa tới củ đề. Việc đầu tiên là bật chìa khoá, nhìn đèn táp lô. Đèn sáng mờ hoặc tắt hẳn khi bấm đề thì ắc quy đã yếu.
Bước hai, đo điện áp ắc quy. Ắc quy 12V khoẻ thường cho điện áp khoảng 12,6V khi nghỉ. Dưới khoảng 11,5V thì xe khó đề, nhất là buổi sáng lạnh. Ắc quy khô lâu ngày không sạc hay bị sunfat hoá cũng cho kết quả tương tự.
Ắc quy tốt mà vẫn câm thì sang rơ le đề. Bên mình có một mẹo nhỏ. Bấm đề rồi áp tai gần rơ le, nghe tiếng “cạch” nghĩa là cuộn rơ le còn làm việc. Không có tiếng cạch thì nghi rơ le hoặc đường tín hiệu phía trước nó.
- Cầu chì tổng cháy hoặc lỏng chân.
- Công tắc phanh, công tắc chân chống hở mạch.
- Cực ắc quy bị oxy hoá trắng xanh, tiếp xúc kém.
- Dây mát (dây âm) lỏng ở khung xe.
Cực ắc quy là chỗ hay bị bỏ sót nhất. Có chiếc Wave của một khách cứ lúc đề lúc không. Tháo cực ra, chà sạch lớp oxy hoá, siết lại là xe đề ngọt luôn, không tốn đồng phụ tùng nào.
Đề kêu nhưng không quay: mòn than đề, chổi than
Trường hợp này khác hẳn. Bạn nghe tiếng “tạch tạch” hoặc tiếng rù yếu nhưng máy không quay. Điện đã tới củ đề, nhưng củ đề không đủ lực kéo.
Thủ phạm đầu tiên là chổi than mòn. Chổi than là hai hoặc bốn thỏi than nhỏ ép vào cổ góp. Dùng lâu năm, than ngắn dần, lò xo ép yếu đi, tiếp xúc chập chờn. Triệu chứng điển hình là đề được khi xe nóng, nguội thì khó.
Tháo củ đề ra, bạn đo chiều dài than so với than mới. Than còn quá ngắn thì thay. Nhớ làm sạch cổ góp bằng giấy nhám mịn, đừng dùng giấy nhám thô vì sẽ xước cổ góp. Nhiều củ đề chỉ cần thay than và vệ sinh là sống lại thêm vài năm.
Ngoài than, cuộn dây rotor bị chạm hoặc đứt cũng gây hiện tượng này. Muốn chắc, cần đồng hồ đo thông mạch. Nếu bạn chưa quen dụng cụ đo, hãy mang củ đề ra tiệm để thợ thử trên bàn.
Một tình huống bên mình hay gặp
Khách đi Exciter, đề lần đầu quay khoẻ, lần hai im luôn. Ắc quy đo ổn, rơ le kêu đều. Tháo củ đề thấy than mòn lệch một bên, cổ góp đóng muội đen. Thay bộ than, đánh sạch cổ góp, tra mỡ vào bạc đạn đầu củ đề là xong.
Hỏng thớt đề, bánh răng đề và cách nhận biết
Có lúc củ đề quay vù vù rất khoẻ mà máy xe lại đứng yên. Đây là dấu hiệu rõ nhất của khớp một chiều hoặc bánh răng đề. Củ đề quay không tải, lực không truyền được sang bánh đà.
Ngược lại, nếu nghe tiếng rít, tiếng nghiến kim loại mỗi lần bấm đề thì bánh răng đang cào vào răng bánh đà. Răng mòn hoặc mẻ sẽ khiến xe có lúc ăn, có lúc trượt. Xe chạy lâu, hay đề non rồi tắt máy ngang đường là nhóm hay gặp chuyện này.
Cách kiểm tra khá trực tiếp. Mở nắp che bánh răng đề, xoay thử bằng tay. Một chiều phải khoá cứng, chiều ngược lại phải quay trơn. Khoá cả hai chiều hoặc trơn cả hai chiều đều là hỏng. Với xe ga, bạn phải tháo vỏ máy bên trái, nên tốt nhất nhờ thợ có kinh nghiệm.
Đừng cố đề liên tục khi nghe tiếng nghiến. Mỗi lần cố là răng bánh đà mòn thêm, mà bánh đà thì đắt và khó thay hơn nhiều so với một cái thớt đề.
Thay củ đề nguyên bộ hay thay lẻ chi tiết
Đây là câu hỏi khách hỏi chúng tôi nhiều nhất. Cách nghĩ của bên mình khá đơn giản. Hỏng một chi tiết nhỏ như than, bạc đạn, bánh răng thì thay lẻ cho tiết kiệm. Củ đề đã quá cũ, cổ góp mòn sâu, vỏ rơ rão thì thay nguyên bộ sẽ đỡ phiền về sau.
Khi thay nguyên bộ, bạn nên chọn đúng mã theo đời xe. Củ đề Dream không lắp được cho Airblade, dù trông hao hao nhau. Mang củ đề cũ ra tiệm để so chân bắt, số răng và chiều trục là cách chắc ăn nhất.
Đừng quên kiểm tra luôn ắc quy và dây điện khi thay củ đề mới. Củ đề mới rút dòng khá lớn, nếu dây mát yếu hay ắc quy xuống cấp thì nó vẫn đề ì ạch, rồi khách lại nghĩ là hàng lỗi.
Điện xe còn liên quan chặt tới đánh lửa. Nếu bạn đã đề được mà máy vẫn khó nổ, hãy xem thêm bài về nguyên nhân bugi đánh lửa yếu để loại trừ phần đánh lửa. Trường hợp dây điện có mùi khét hay cháy cầu chì lặp lại, bài cách xử lý khi xe chập điện sẽ giúp bạn khoanh vùng nhanh hơn.
Bạn muốn xem thêm các chi tiết liên quan tới hệ thống khởi động và đánh lửa? Hãy tham khảo mục đồ điện xe máy hoặc danh mục phụ tùng xe máy của chúng tôi.
Lời khuyên cuối cho người hay gặp xe mất đề
Hầu hết lỗi mất đề bắt đầu từ chỗ rất nhỏ: cực ắc quy, rơ le hay than đề. Hãy kiểm tra từ ngoài vào trong, từ rẻ tới đắt, và đừng vội thay cả củ đề khi chưa đo ắc quy.
Nếu đã làm hết các bước trên mà xe vẫn không đề, bạn nên dừng lại và nhờ thợ. Tự tháo vỏ máy khi thiếu dụng cụ dễ làm hỏng thêm những chi tiết vốn còn tốt.