Bugi đánh lửa yếu là lý do khiến nhiều xe máy khó đề, giật cục và hụt ga, dù xăng nhớt vẫn đủ. Bugi là chi tiết nhỏ, dễ thay, nên người ta hay đổ lỗi cho nó đầu tiên. Có lúc đúng, có lúc bugi chỉ là nạn nhân của một bộ phận khác trong hệ thống đánh lửa.
Bạn có thể tham khảo thêm nguyên lý động cơ đốt trong trên Wikipedia để hiểu rõ nền tảng kỹ thuật.
Ở tiệm, chúng tôi chẩn đoán theo trình tự cố định: nhìn triệu chứng, đọc màu chân bugi, thử tia lửa, rồi mới quyết định thay gì. Bài này chia sẻ đúng quy trình đó để bạn tự làm được phần lớn tại nhà.
Dấu hiệu bugi đánh lửa yếu
Tia lửa mạnh phải xanh trắng, bắn gọn và đúng thời điểm. Khi tia lửa yếu, hỗn hợp xăng gió không cháy hết. Xe phản ứng ngay bằng những dấu hiệu dễ thấy.
Dấu hiệu đầu là khó nổ máy, nhất là buổi sáng hoặc khi trời ẩm. Bạn đề nhiều lần mới lên. Có lúc phải đạp thêm cần khởi động.
Dấu hiệu thứ hai là giật cục khi chạy. Xe đang đều bỗng hẫng một nhịp, nhất là lúc vặn ga hoặc đổi tốc độ. Đó là những chu kỳ bị bỏ lửa.
Dấu hiệu thứ ba là hụt ga, tăng tốc ì, tốn xăng hơn thường lệ. Xăng không cháy hết, một phần trôi ra ống xả, còn bạn thì đổ xăng thường xuyên hơn.
Ngoài ra, ở cầm chừng máy rung và không đều, hoặc có mùi xăng sống ở ống xả. Khi tình trạng nặng, xe chết máy giữa đường rồi khó đề lại.
Dấu hiệu nghe qua có vẻ giống nhiều lỗi khác. Hở xupap cũng gây khó nổ, nên đôi khi bạn cần so sánh với bài xe máy bị hở xupap để loại trừ. Nhưng nếu đề nhiều mà máy vẫn không lên, bugi là chi tiết đáng thử đầu tiên.
Nguyên nhân từ bugi, mobin, IC và ắc quy
Bugi đánh lửa yếu chưa chắc do bugi. Cả hệ thống đánh lửa là một chuỗi, và mắt xích nào yếu cũng ảnh hưởng tia lửa.
Bắt đầu từ chính bugi. Điện cực mòn tròn làm khe hở rộng ra, điện áp cần để bắn tia lửa tăng lên. Sứ cách điện nứt, muội đóng quanh chân, hoặc điện cực dính nhớt đều khiến lửa yếu hay lệch. Bugi dùng quá nhiều km là nguyên nhân hay gặp nhất.
Tiếp theo là mobin sườn, còn gọi là bobin đánh lửa. Nó nâng điện áp thấp lên cao áp cho bugi. Cuộn dây bên trong có thể chập hoặc đứt do nóng và rung lâu ngày. Dây cao áp và chụp bugi nứt, hở, lỏng cũng làm điện rò mất trước khi đến bugi.
IC đánh lửa điều khiển thời điểm đánh lửa theo vòng tua. Khi IC yếu hoặc hỏng, lửa có thể mất từng lúc, thường nóng máy mới bị. Bạn có thể tìm hiểu kỹ chi tiết này qua bài IC xe máy: vị trí, cấu tạo và dấu hiệu hỏng.
Cuối cùng là ắc quy và hệ thống nạp. Ắc quy yếu cho điện áp thấp, đề chậm và tia lửa cũng nhỏ đi. Cuộn sạc hoặc mạch nạp hỏng làm ắc quy không đầy. Một số xe chạy bằng điện từ cuộn nguồn trực tiếp nên ít bị ảnh hưởng, nhưng nhiều dòng xe ga đời mới phụ thuộc nhiều vào ắc quy.
Gặp xe đề kêu yếu mà tia lửa cũng yếu, chúng tôi luôn đo điện áp ắc quy trước. Rất nhiều ca chỉ cần sạc hoặc thay ắc quy là xe hết bệnh, trong khi chủ xe đã thay bugi hai ba lần.
Đọc màu chân bugi để đoán bệnh máy
Chân bugi như một tờ giấy ghi lại tình trạng buồng đốt. Chỉ cần tháo bugi ra nhìn, thợ có kinh nghiệm đoán được khá nhiều thứ.
Màu nâu nhạt hoặc xám nhạt ở điện cực và sứ là màu lý tưởng. Hỗn hợp xăng gió vừa phải, đánh lửa tốt, máy cháy sạch.
Màu đen khô, muội xốp như bồ hóng cho thấy hòa khí quá đậm. Có thể do lọc gió bẩn, chế hòa khí điều chỉnh sai hoặc xe chạy quãng ngắn quá nhiều. Bugi dính đen mà ướt dầu thì nhớt đã lọt lên buồng đốt, cho thấy xéc hoặc phớt xupap có vấn đề.
Màu trắng bệch, sứ như bị nung, điện cực mòn nhanh là dấu hiệu hòa khí quá nghèo hoặc máy quá nóng. Loại này nguy hiểm, vì chạy lâu có thể hư piston. Cần kiểm tra lỗ gíclơ, hở hơi đường hút hoặc loại bugi sai độ nóng.
Chân bugi bám cặn nâu đỏ hoặc vàng thường do xăng có phụ gia hoặc nhớt cháy. Nếu có những mảnh vụn bám, nghi ngờ piston hoặc xupap mòn.
Một chi tiết hay bị bỏ qua là đọc theo cả thời gian chạy. Bugi mới lắp, chạy vài trăm cây số rồi xem lại sẽ chính xác hơn bugi dùng cả năm. Nếu bugi cũ rồi thì muội bám lẫn nhiều lớp, khó đọc.
Với những xe vào tiệm vì hao nhớt, đọc bugi là bước chúng tôi làm đầu tiên. Nó giúp quyết định có cần mở nòng piston hay chỉ chỉnh hòa khí. Bạn có thể xem thêm chuyên mục đồ điện xe máy để nắm các chi tiết trong hệ thống đánh lửa.
Cách kiểm tra tia lửa tại nhà
Muốn biết lửa mạnh hay yếu, bạn có thể thử ngay tại nhà trong vài phút. Chuẩn bị tua vít cách điện, cờ lê bugi và đôi găng tay cho an toàn.
Các bước chúng tôi hay hướng dẫn:
- Tháo chụp bugi, dùng cờ lê bugi vặn bugi ra.
- Cắm lại chụp bugi, đặt thân bugi tiếp xúc với phần kim loại của máy để làm mát điện.
- Nhờ người khác đề hoặc đạp máy trong khi bạn nhìn tia lửa ở điện cực.
- Quan sát màu và độ gọn của tia lửa.
Tia lửa xanh trắng, nhảy gọn, tiếng lách tách dứt khoát là bình thường. Tia vàng, đỏ, mỏng, đứt quãng là yếu. Không có tia lửa là mất lửa hẳn.
Lưu ý an toàn: không cầm bugi bằng tay trần khi đề, không thử gần chỗ có xăng rò rỉ hoặc hơi xăng. Xe vừa nổ xong cần để máy nguội bớt. Đừng đề quá lâu vì sẽ ngập xăng và sặc bugi.
Để phân biệt lỗi nằm ở bugi hay phía trước, hãy thử bằng một bugi mới đã biết là tốt. Cắm bugi mới vào chụp, thử lại. Nếu bugi mới vẫn yếu thì lỗi nằm ở mobin, dây cao áp, IC hoặc nguồn điện. Nếu bugi mới đánh lửa mạnh, thủ phạm là bugi cũ.
Có một cách thử thêm cho tay nghề cao: đo điện trở cuộn sơ cấp và thứ cấp của mobin bằng đồng hồ vạn năng, so với số liệu của dòng xe. Kết quả lệch nhiều là mobin có vấn đề. Với người không quen đo điện, nên nhờ thợ làm bước này.
Trường hợp bugi, mobin đều tốt mà lửa vẫn chập chờn, bạn đọc thêm bài xe máy bị chập điện vì có thể dây điện bị hở hoặc chạm mass.
Khi nào thay bugi, chọn bugi thường hay iridium
Không có con số cố định áp dụng cho mọi xe. Chu kỳ thay phụ thuộc vào loại bugi, loại xe và cách bạn chạy. Chạy phố nhiều, tắc đường nhiều thì bugi nhanh bẩn hơn chạy đường trường.
Bạn nên thay khi gặp một trong các tình huống sau:
- Điện cực mòn tròn, khe hở rộng quá mức cho phép.
- Sứ nứt hoặc bị dính muội dầu nặng không lau sạch được.
- Xe có dấu hiệu khó nổ, giật cục, hao xăng mà các bộ phận khác vẫn tốt.
- Đến kỳ bảo dưỡng theo khuyến cáo của nhà sản xuất xe.
Về loại bugi, bugi thường dùng điện cực niken. Giá dễ chịu, hợp với phần lớn xe số và xe ga phổ thông. Nhược điểm là mòn khá nhanh, cần thay đều hơn.
Bugi iridium dùng điện cực rất nhỏ làm bằng hợp kim iridium cứng. Tia lửa tập trung, bền hơn nhiều, tốt cho xe chạy nhiều hoặc xe độ có tua cao. Bù lại bugi iridium đắt hơn và không phải xe nào cũng thấy rõ khác biệt.
Điều chúng tôi hay nói với khách: chọn đúng mã bugi theo xe quan trọng hơn chọn loại đắt. Mã bugi quy định chiều dài ren, độ nóng, đường kính. Bugi sai ren hoặc sai độ nóng có thể làm hỏng đầu máy. Chiếc Exciter hay Vision đều có mã riêng, cứ theo sách hướng dẫn hoặc theo chi tiết ghi trên bugi cũ.
Trước khi lắp, kiểm tra khe hở điện cực bằng thước lá đúng chuẩn của xe. Bugi mới đôi khi lệch khe nhẹ khi vận chuyển. Lắp xong, siết vừa tay, tránh siết quá làm toét ren đầu máy.
Khi cần các chi tiết điện đi kèm như mobin, dây cao áp hay IC, bạn có thể tìm trong danh mục phụ tùng xe máy.
Bugi đánh lửa yếu thường báo hiệu rất sớm. Nghe triệu chứng, đọc màu chân bugi, thử tia lửa, thay thử bugi tốt, bạn khoanh vùng được lỗi trong vài chục phút. Đừng thay mò từng món. Đi theo thứ tự trên sẽ tiết kiệm cả thời gian lẫn công sức.