Bộ ly hợp xe máy là cụm chi tiết nối và ngắt lực từ máy sang bánh sau. Xe không có nó thì dừng đèn đỏ là chết máy. Chúng tôi gặp rất nhiều ca khách mang xe vào vì “xe yếu, nổ to mà không bốc”. Mở lốc máy ra, thủ phạm thường nằm đúng ở cụm này.
Bạn có thể tham khảo thêm khái niệm ly hợp trên Wikipedia để hiểu rõ nền tảng kỹ thuật.
Bài này giải thích cấu tạo, cách đóng ngắt lực, dấu hiệu hỏng và lúc nào nên thay cả bộ. Chúng tôi viết theo kiểu thợ nói chuyện với khách ngoài tiệm, không vòng vo.
Bộ ly hợp xe máy gồm những gì
Dù là xe số hay xe ga, bộ ly hợp đều xoay quanh ba nhóm chi tiết: phần quay theo máy, phần quay theo bánh xe và phần ép giữa hai bên. Tên gọi mỗi loại xe một khác, nhưng vai trò thì giống nhau.
Với xe số như Dream, Wave, Future, bộ côn gồm các món sau:
- Chuông côn (vỏ nồi): nhận lực trực tiếp từ trục khuỷu qua bánh răng sơ cấp.
- Lá côn (phíp): các tấm ma sát có mặt nhám, xếp xen kẽ với lá sắt.
- Lá sắt (đĩa thép): tấm kim loại phẳng nằm giữa các lá phíp.
- Lò xo côn: tạo lực ép để các lá bám vào nhau.
- Đĩa ép và cần đẩy: nhả lực ép khi bạn bóp tay côn hoặc đạp cần số.
- Moay-ơ côn (nồi trong): gắn vào trục sơ cấp hộp số, truyền lực ra bánh sau.
Số lượng lá thay đổi theo đời xe. Một số dòng chỉ có vài lá, dòng khác có đến sáu bảy lá phíp. Khi mua phụ tùng, bạn nên đếm lá cũ và đối chiếu đường kính ngoài, số răng chuông côn. Mua theo tên xe mà bỏ qua bước đo là cách nhanh nhất để mua nhầm. Bạn có thể xem thêm nhóm hàng tại mục phụ tùng xe máy để so các cụm cùng đời.
Ly hợp xe số và xe tay ga khác nhau ra sao
Hai kiểu này làm cùng một việc nhưng cách điều khiển hoàn toàn khác. Hiểu điểm này giúp bạn chẩn đoán đúng ngay từ đầu.
Xe số: ly hợp nhiều lá, ngâm dầu
Xe số dùng ly hợp nhiều lá ngâm trong dầu máy. Người lái điều khiển bằng chân khi đạp cần số, hoặc bằng tay với dòng côn tay như Exciter, Winner. Lúc cần số chuyển, cơ cấu đẩy đĩa ép ra, các lá nhả nhau và lực bị ngắt trong tích tắc. Vì ngâm dầu nên lá côn mát và mòn chậm, nhưng dầu bẩn sẽ làm phíp trơn và trượt.
Xe tay ga: ly hợp ly tâm, khô
Xe ga như Airblade, Lead, SH, Vision, Nouvo dùng hai cụm côn ly tâm. Cụm trước nằm cạnh puly chủ động, cụm sau nằm cạnh puly bị động. Chúng chạy khô, không ngâm dầu, và tự đóng ngắt theo vòng tua. Người lái không can thiệp được. Cụm trước xe ga có cấu tạo riêng, bạn đọc kỹ ở bài bộ côn trước xe ga để biết bi nồi và má sát làm việc ra sao.
Điểm khác lớn nhất là cách hỏng. Xe số hay hỏng vì dầu bẩn và vì lái quá nặng tay côn. Xe ga hay hỏng vì bụi, nước lọt vào hộp truyền động và vì má côn mòn đến mức hết lớp ma sát.
Nguyên lý đóng ngắt truyền lực
Hãy hình dung hai chồng đĩa ép sát vào nhau. Khi bị ép, ma sát giữa chúng đủ lớn để cả hai quay cùng tốc độ. Khi tách ra, mỗi chồng quay riêng. Ly hợp xe máy chỉ là bản cơ khí hóa của ý tưởng đó.
Ở xe số, lò xo luôn ép các lá lại. Trạng thái mặc định là nối lực. Bạn bóp côn hoặc đạp số thì cơ cấu thắng lực lò xo, các lá tách ra và máy quay không tải. Thả tay côn từ từ, lò xo ép dần, lá phíp trượt nhẹ rồi bám hẳn. Đoạn trượt nhẹ đó chính là lúc xe êm khi vào số.
Ở xe ga, lực ly tâm đóng vai trò lò xo. Máy nổ chậm, các búa hoặc má bị lò xo kéo về, côn nhả. Tăng ga, vòng tua lên, lực ly tâm hất má bám vào chuông, côn nối. Vì vậy xe ga đứng yên ở cầu ga thấp mà không lao đi.
Một chi tiết hay bị bỏ sót là độ rơ tự do ở tay côn. Dây côn căng quá khiến các lá không ép hết, xe bị trượt dù lá còn mới. Dây chùng quá thì côn không nhả hẳn, vào số bị khựng. Chỉnh đúng độ rơ là việc rẻ nhất mà nhiều người bỏ qua.
Dấu hiệu ly hợp mòn, trượt côn
Trượt côn không đến một lúc mà đến từ từ. Bạn nên kiểm tra theo thứ tự dưới đây, từ dấu hiệu dễ thấy đến khó thấy.
- Vặn ga mạnh, máy gầm lên nhưng xe tăng tốc chậm, kim đồng hồ gần như không nhích.
- Leo dốc hoặc chở nặng, xe bỗng hụt hơi dù bugi và xăng vẫn bình thường.
- Có mùi khét như cháy giấy sau vài lần vượt xe liên tiếp.
- Vào số bị giật mạnh hoặc ngược lại, về số vẫn thấy xe trôi.
- Xe ga rung ở lúc mới chạy, tiếng kêu rít hoặc lạch cạch từ hộp truyền động.
Muốn chắc chắn, hãy đo. Tháo lá côn ra và so độ dày với số đo chuẩn của hãng trong sổ tay. Lá phíp mòn dưới mức cho phép, mặt bị cháy xám hoặc nứt thì thay. Lá sắt cong vênh khi đặt lên mặt phẳng cũng phải loại. Lò xo côn ngắn hơn chuẩn thì lực ép đã yếu, thay luôn cho đỡ làm lại.
Một trường hợp chúng tôi từng gặp: chiếc Wave cũ đi hơn chục năm, chủ thay phíp rồi mà vẫn trượt. Mở ra mới thấy lò xo côn đã mỏi, ngắn hẳn so với bộ mới. Thay lò xo là hết. Bài học là đừng chỉ nhìn vào lá phíp.
Khi nào nên thay cả bộ thay vì thay lẻ
Thay lẻ rẻ hơn lúc đầu, nhưng không phải lúc nào cũng đúng. Bạn nên cân nhắc theo các tình huống sau.
Thay lẻ hợp lý khi chỉ một chi tiết hỏng rõ ràng, các phần còn lại mới và đều. Ví dụ dây côn đứt, một lá sắt cong, hoặc lò xo gãy do va đập.
Nên thay cả bộ khi xe đã chạy lâu, lá phíp mòn, lá sắt có vết xước sâu và lò xo đều yếu. Lúc này thay mỗi phíp mới thì lá mới phải làm việc với lá sắt đã mòn, bề mặt không khớp nên bám kém và mòn nhanh. Thay đồng bộ để cả cụm ăn khớp từ đầu. Tốn một lần công, dùng bền hơn.
Khi chọn bộ mới, hãy đặt mã xe, đời máy và số lá lên đầu. Với dòng hay chở nặng hoặc chạy dịch vụ, nhiều thợ chọn loại phíp có độ bám tốt hơn. Về khác biệt giữa phíp thường và phíp FCC, bạn xem bài bộ lá côn tải sẽ rõ hơn.
Sau khi thay, hãy chạy rà. Mấy chục cây số đầu đừng vặn ga hết cỡ hay xuất phát giật mạnh. Lá mới cần thời gian để bề mặt ép khít vào nhau. Nhớ thay dầu máy luôn với xe số, vì dầu cũ đầy mạt sắt sẽ làm hỏng lá mới rất nhanh.
Nếu muốn đọc thêm các cụm liên quan, mục bộ côn nguyên bộ tập hợp các bài về côn xe số và xe ga. Kiểm tra định kỳ cụm ly hợp mỗi khi thay dầu là thói quen đơn giản, giúp bạn phát hiện trượt côn khi còn nhẹ.
Tóm lại, ly hợp là cụm chịu ma sát liên tục nên mòn là chuyện tất yếu. Biết dấu hiệu sớm, chỉnh đúng độ rơ và chọn đúng mã xe sẽ giúp bạn kéo dài tuổi thọ cả bộ, đỡ phải mở máy nhiều lần.