Piston xe máy là chi tiết chạy lên xuống trong nòng xi lanh, nhận lực nổ từ buồng đốt và đẩy trục khuỷu quay. Nó chịu nhiệt cao, ma sát liên tục và lực dội lớn. Chúng tôi gặp nhiều xe than “hụt hơi, khói xanh”, mở ra thì piston đã mòn từ lâu.
Bạn có thể tham khảo thêm cấu tạo piston trên Wikipedia để hiểu rõ nền tảng kỹ thuật.
Bài này nói về vị trí của piston, cấu tạo, cốt piston, dấu hiệu mòn bó kẹt và lúc nào chỉ thay piston, lúc nào phải làm lại cả nòng.
Piston xe máy là gì, nằm ở đâu
Piston nằm trong lòng nòng xi lanh, nối với thanh truyền qua chốt piston. Phía trên nó là buồng đốt, phía dưới là cacte máy. Mỗi vòng quay, piston đi lên nén hỗn hợp, rồi bị lực nổ ép xuống.
Piston làm ba việc cùng lúc. Một là truyền lực nổ sang thanh truyền. Hai là cùng xéc măng bịt kín buồng đốt, không cho hơi lọt xuống cacte. Ba là tản một phần nhiệt ra thành xi lanh. Thiếu một việc nào thì máy yếu ngay.
Piston không làm việc một mình. Cặp với nó là xéc măng và nòng xi lanh. Cả ba mòn theo nhau. Vì vậy khi nói chuyện piston, thợ luôn nhìn cả xéc măng và nòng. Bạn có thể đọc thêm về xéc măng ở bài xéc măng xe máy để thấy hai chi tiết này phụ thuộc nhau thế nào.
Cấu tạo đỉnh, thân, chốt piston
Nhìn từ trên xuống, piston chia thành ba phần chính. Mỗi phần có nhiệm vụ riêng.
Đỉnh piston
Đỉnh là mặt chịu lực nổ trực tiếp. Đỉnh có thể phẳng, lồi hoặc có rãnh tránh xupap, tùy kiểu máy. Mặt đỉnh bị muội than bám, nứt hoặc rỗ là dấu hiệu máy đã làm việc quá nhiệt hoặc đốt dầu.
Thân piston
Thân gồm vùng đai xéc măng ở trên và váy piston ở dưới. Đai xéc măng có các rãnh để lắp xéc. Váy piston trượt dọc thành xi lanh, giữ cho piston đi thẳng. Váy mòn nhiều thì piston rơ, kêu lạch cạch khi máy nguội.
Chốt piston
Chốt piston là trục nhỏ nối piston với thanh truyền. Chốt nằm trong lỗ chốt ở hai bên thân. Hai đầu chốt có vòng hãm giữ lại. Chốt mòn, lỏng hoặc vòng hãm lỏng sẽ gây tiếng gõ rõ, và nặng hơn có thể làm xước thành nòng.
- Đỉnh: chịu lực nổ và nhiệt cao nhất.
- Rãnh xéc: giữ xéc măng đúng vị trí.
- Váy: dẫn hướng và tản nhiệt.
- Chốt cùng vòng hãm: nối piston với thanh truyền.
Cốt piston và đường kính tiêu chuẩn từng dòng xe
Khi nòng đã mòn, người ta doa lại nòng rồi lắp piston lớn hơn. Mỗi bước lớn hơn gọi là một cốt. Cốt tiêu chuẩn (STD) là kích thước gốc của hãng. Các cốt lớn hơn thường tăng theo từng nấc nhỏ so với STD.
Cách ghi cốt ở mỗi hãng khác nhau, nên khi mua bạn phải đối chiếu trên thân piston hoặc trên bao bì. Con số thường được dập ngay trên đỉnh hoặc thân. Hãy đo đường kính nòng thực tế bằng đồng hồ so, đừng tin vào tên xe.
Mỗi dòng xe có đường kính piston riêng. Dream, Wave, Future, Sirius, Exciter, Airblade, Vision, SH, Lead đều có kích thước khác nhau, thậm chí cùng tên nhưng khác đời cũng khác. Chúng tôi không đưa con số cụ thể ở đây, vì chỉ cần lệch một chút là sai cả bộ. Hãy dựa vào mã máy và số đo thực tế.
Lưu ý quan trọng:
- Đo nòng ở nhiều độ cao và nhiều hướng để biết nòng có bị côn hay méo.
- Chọn piston theo cốt tương ứng với nòng đã doa, không chọn đại.
- Khe hở giữa piston và nòng phải đúng thông số, quá chặt thì bó, quá rộng thì kêu và đốt dầu.
- Mua cả bộ piston, xéc măng, chốt cùng hãng để khớp nhau.
Nếu bạn cần tham khảo các bộ nòng piston xéc măng theo dòng xe, mục bộ nòng xi lanh có sẵn nhóm hàng để đối chiếu.
Dấu hiệu piston mòn, bó kẹt
Piston mòn không im lặng. Máy sẽ báo bằng nhiều dấu hiệu, bạn chỉ cần để ý.
- Khói xanh hoặc trắng ở ống xả: dầu lọt lên buồng đốt do piston và xéc mòn.
- Máy yếu, hụt hơi: hơi nén bị lọt, công suất giảm, khó nổ khi nguội.
- Tiếng gõ lạch cạch: nhất là khi máy nguội, do váy piston rơ trong nòng.
- Hao dầu máy bất thường: châm dầu thường xuyên mà vẫn thiếu.
- Xe nóng, bó máy giữa đường: piston nở nhiều làm kẹt trong nòng.
Piston bó kẹt thường đến từ ba lý do: thiếu dầu bôi trơn, máy quá nhiệt hoặc lắp khe hở quá chặt. Lúc bó, bạn sẽ thấy xe đột ngột mất lực, máy khựng rồi chết. Có khi đẩy lên lại nổ được, nhưng nòng và piston đã bị xước. Cứ cố chạy tiếp thì hư nặng hơn.
Khi mở máy, nhìn vào thân piston. Vệt xước dọc thân, mảng đen cháy ở váy hoặc đỉnh nứt đều là dấu hiệu hỏng. Đo khe hở piston với nòng, so với thông số hãng. Vượt mức cho phép thì không dùng lại. Chúng tôi từng gặp chiếc xe số chạy hơn chục năm, nòng vẫn còn khá, chỉ cần thay piston và xéc. Nhưng cũng có chiếc nòng méo hẳn, thay piston mới vẫn không giữ được hơi.
Khi nào thay piston, khi nào làm lại cả nòng
Đây là quyết định tốn kém nhất, nên cần cân nhắc kỹ. Dưới đây là cách phân biệt đơn giản.
Chỉ thay piston và xéc măng khi nòng còn tốt: không xước sâu, độ côn và độ méo nằm trong giới hạn cho phép, khe hở sau khi thay vẫn đạt. Trường hợp này thường gặp ở xe chạy nhiều nhưng bảo dưỡng đều.
Phải doa nòng và lên cốt piston khi nòng mòn vượt mức, có vệt xước vừa phải nhưng còn khả năng gia công. Khi đó cả nòng và piston đổi sang cốt lớn hơn.
Phải thay nòng hoặc làm lại cả bộ nòng piston khi nòng đã doa hết cốt, xước sâu do bó kẹt, hoặc lớp mạ bong tróc. Lúc này làm lại hơi cả máy là hợp lý hơn. Bạn đọc bài làm lại hơi xe máy để biết gồm những hạng mục nào.
Dù chọn phương án nào, hãy làm theo các bước sau cho chắc.
- Vệ sinh sạch nòng và cacte, không để mạt kim loại lọt lại.
- Lắp xéc đúng chiều, đúng vị trí miệng xéc lệch nhau.
- Bôi dầu máy sạch lên piston và nòng trước khi lắp.
- Siết nắp máy theo thứ tự chéo, đủ lực.
- Chạy rà ít nhất vài trăm cây số, không vặn ga hết cỡ.
Cuối cùng, nếu bạn muốn xem toàn bộ nhóm phụ tùng liên quan, hãy vào mục phụ tùng xe máy. Chọn đúng piston, đúng cốt, đúng hãng và lắp cẩn thận sẽ giúp máy bền hơn nhiều so với việc tiết kiệm ở bước đo kiểm.