IC xe máy là bộ phận ít được nhắc tới, cho tới ngày xe mất lửa giữa đường. Lúc đó chủ xe thay bugi, thay mobin mà vẫn không ăn thua. Cuối cùng thợ cắm thử một chiếc IC mới và xe nổ ngay.
Bạn có thể tham khảo thêm nguyên lý động cơ đốt trong trên Wikipedia để hiểu rõ nền tảng kỹ thuật.
Chúng tôi viết bài này để bạn hiểu IC là gì, nằm đâu trên xe, hoạt động ra sao, hỏng thì biểu hiện thế nào, và nên chọn IC zin hay IC độ. Đọc xong bạn sẽ biết khi nào nên nghi ngờ nó.
IC xe máy là gì
IC là chữ viết tắt của “integrated circuit”, tức mạch tích hợp. Trong xe máy, người ta hay dùng chữ IC để chỉ hộp điều khiển đánh lửa. Có nơi gọi là CDI, thực ra CDI là một loại IC dùng nguyên lý nạp xả tụ điện. Ở tiệm, thợ thường gọi chung là IC.
Nhiệm vụ chính của IC là quyết định thời điểm bugi bắn tia lửa. Nó nhận tín hiệu từ cảm biến vị trí trục khuỷu, tính toán, rồi gửi xung điện tới bobin. Bobin tăng áp và đưa tới bugi. Nhờ IC, tia lửa xuất hiện đúng lúc piston gần tới điểm chết trên.
Ở những xe đời cũ, IC chỉ làm nhiệm vụ đánh lửa sớm theo vòng tua. Xe đời mới thì IC phức tạp hơn, ghép thêm cảm biến, giới hạn tua và nhiều chức năng bảo vệ. Một số xe phun xăng điện tử dùng ECU, bộ não lớn hơn, thay cho IC đơn giản.
Điểm quan trọng là IC không có bộ phận chuyển động. Nó làm bằng linh kiện điện tử gắn trên bản mạch, bọc nhựa hoặc keo. Nhờ vậy IC bền, nhưng khi hỏng thì rất khó sửa, thường chỉ có cách thay mới.
IC nằm ở đâu trên xe số và xe ga
Vị trí IC khác nhau tùy dòng xe, nhưng có vài quy luật bạn nên biết.
Xe số như Dream, Wave thường đặt IC ở phía dưới yên hoặc gần ắc quy, bên trong hộc nhựa của khung xe. Bạn sẽ thấy một hộp nhỏ hình chữ nhật kèm đầu giắc cắm nhiều dây. Có xe giấu sau tem hay vỏ nhựa nên phải tháo một vài chi tiết mới thấy.
Xe ga như Airblade, Lead, SH hay Vision đặt IC trong khoang dưới yên, gần cốp hoặc sau bình nhớt tùy đời. Có dòng nằm sát khung sườn bên trái. Vị trí này khá kín nên ít bị nước, nhưng cũng nóng khi xe chạy lâu.
Để tìm IC, bạn lần theo dây từ bobin đánh lửa hoặc từ cảm biến trục khuỷu. Dây nào đi vào một hộp chung có giắc cắm lớn thường là IC. Sách hướng dẫn của xe có sơ đồ chính xác nhất, bạn nên tra theo đúng đời xe.
Một điều cần chú ý: IC rất sợ nước và rung. Xe hay đi mưa, rửa xe xịt mạnh vào khoang yên, hoặc giắc cắm bị oxy hóa đều ảnh hưởng độ bền. Khi tháo IC ra kiểm tra, hãy xem chân giắc có xanh rỉ không.
Cấu tạo và nguyên lý điều khiển đánh lửa
Bên trong IC có bộ phận nhận tín hiệu, mạch xử lý và tầng công suất. Chúng phối hợp theo một chuỗi khá gọn.
Đầu tiên, cảm biến trên trục khuỷu, gọi là pulser hoặc cảm biến xung, phát ra tín hiệu mỗi khi bánh đà quay qua một vị trí chuẩn. Tín hiệu đó đi vào IC.
Tiếp theo, mạch xử lý trong IC xác định thời điểm đánh lửa. Với IC đơn giản, nó dựa vào mạch điện trở và tụ để đánh lửa sớm dần khi vòng tua tăng. Với IC hiện đại, vi xử lý tính toán theo bảng đã lập trình sẵn.
Cuối cùng, tầng công suất gồm linh kiện đóng cắt, như thyristor hoặc transistor, mở dòng điện cho cuộn sơ cấp của bobin. Dòng ngắt đột ngột sinh ra điện áp cao ở cuộn thứ cấp, đưa qua dây cao áp tới bugi.
Xe dùng CDI có thêm bước nạp điện áp cao vào tụ, rồi xả qua cuộn sơ cấp bobin. Xung điện này rất nhanh, nên hợp với xe tua máy cao.
Các nguồn điện cho IC có thể từ cuộn nguồn trong máy phát, hoặc từ ắc quy qua công tắc chìa khóa. Xe dùng ắc quy thì điện áp ổn định hơn. Xe dùng nguồn trực tiếp từ cuộn phát thì IC phải chịu dao động điện áp theo vòng tua.
Hiểu nguyên lý sẽ giúp bạn chẩn đoán. Nếu cảm biến xung hỏng, IC không có tín hiệu để làm việc. Nếu nguồn yếu, IC không đủ điện để kích. Nếu bobin chập, tầng công suất bị quá tải. Cả chuỗi này thuộc nhóm đồ điện xe máy, đáng tìm hiểu nếu bạn thường tự sửa xe.
Dấu hiệu IC hỏng: mất lửa, giật cục, chết máy
IC hỏng ít khi chết hẳn ngay một lần. Phần nhiều là hỏng dần với biểu hiện chập chờn, đặc biệt khi nóng.
Mất lửa là dấu hiệu nặng nhất. Đề máy mà không có tia lửa ở bugi, dù bugi và bobin vẫn tốt. Nhiều ca IC hỏng hẳn làm xe chết hoàn toàn.
Giật cục là dạng hay gặp hơn. Xe chạy đang êm bỗng hẫng, nổ không đều, nhất là khi tăng tua. Đó là lúc IC đánh sai thời điểm hoặc bỏ lửa từng nhịp.
Chết máy đột ngột khi máy nóng cũng là biểu hiện quen thuộc. Xe chạy một lúc thì tắt, để nguội vài phút lại đề được. Linh kiện bên trong IC bị nóng và mất tác dụng, nguội thì phục hồi. Bệnh này lặp đi lặp lại, khiến chủ xe dễ nhầm với lỗi xăng.
Các dấu hiệu khác có thể gặp:
- Máy không lên hết tua, hụt ga ở vòng tua cao.
- Xe nổ nhưng cầm chừng không đều, dễ tắt.
- Đề được mà không nổ, dù xăng và hơi đều bình thường.
Muốn chắc chắn, đừng vội kết luận ngay. Hãy loại trừ bugi và bobin trước. Bài vì sao bugi đánh lửa yếu có hướng dẫn thử tia lửa từng bước. Sau đó kiểm tra cảm biến xung, nguồn điện và giắc cắm. Nếu mọi thứ đều ổn mà lửa vẫn chập chờn, khả năng IC cao.
Một ca chúng tôi nhớ: chiếc Vision chết máy mỗi lần chạy khoảng mười lăm phút. Chủ xe thay bugi, lọc gió, thậm chí làm vệ sinh kim phun, vẫn chưa hết. Cắm thử IC khác thì xe chạy cả buổi không tắt. Nguyên nhân là IC hở mối hàn bên trong, nóng lên là mất tín hiệu.
Trường hợp xe còn có hiện tượng cháy cầu chì hay mạch điện nóng, bạn nên kiểm tra thêm hệ thống dây theo bài xe máy bị chập điện để tránh IC mới lại hỏng tiếp.
IC zin và IC độ: nên chọn loại nào
Khi cần thay IC, bạn sẽ gặp hai nhóm: IC zin theo xe và IC độ, còn gọi là IC đánh lửa sớm, IC tăng tua. Mỗi nhóm hợp một mục đích.
IC zin được thiết kế theo đúng thông số động cơ gốc. Thời điểm đánh lửa, giới hạn tua, mức bảo vệ đều khớp với máy. Dùng IC zin thì xe vận hành êm, ổn định, ít rủi ro, hợp với xe đi hằng ngày. Đây là lựa chọn an toàn khi bạn chỉ muốn xe chạy lại bình thường.
IC độ thường thay đổi đường cong đánh lửa. Có loại nới giới hạn tua để xe lên ga mạnh hơn, hoặc đánh lửa sớm hơn để tăng độ bốc. Ưu điểm là cảm giác ga nhạy hơn, hợp xe có độ nòng, độ pô hay chạy tua cao. Nhược điểm là máy nóng nhanh hơn, hao xăng hơn, và nếu không hợp cấu hình xe thì dễ gõ máy hoặc giảm tuổi thọ.
Chúng tôi thường đưa ra gợi ý như sau:
- Xe nguyên bản, chạy phố hằng ngày: chọn IC zin hoặc IC tương đương đúng mã.
- Xe đã độ nòng, độ cam, có nhu cầu tăng tốc: cân nhắc IC độ đồng bộ với các chi tiết đó.
- Không rõ cấu hình xe: nên dùng IC zin trước, thử xong rồi mới nâng cấp.
Dù chọn loại nào, hãy kiểm tra đúng đời xe và đúng số chân giắc cắm. IC lắp nhầm giắc hoặc sai mã có thể không chạy, thậm chí làm hỏng bobin. Tránh mua IC không rõ nguồn gốc, hàng kém chất lượng thường hỏng rất nhanh khi nóng.
Sau khi thay IC, nên kiểm tra lại bugi và dây cao áp luôn. Chi tiết yếu đi kèm sẽ làm IC mới bị quá tải. Bạn có thể xem toàn bộ danh mục phụ tùng xe máy để chọn các chi tiết đồng bộ cho hệ thống đánh lửa.
IC xe máy nhỏ gọn, ít khi bị nhắc, nhưng là bộ phận điều phối mọi tia lửa của máy. Biết vị trí, hiểu nguyên lý, nhận diện đúng dấu hiệu hỏng sẽ giúp bạn khỏi mất thời gian thay mò. Gặp xe mất lửa chập chờn, thử bugi, bobin rồi mới tính tới IC, đó là hướng đi chúng tôi vẫn áp dụng mỗi ngày.