Vòng bi xe máy là chi tiết nhỏ, nằm sâu trong bánh xe, cổ xe và máy, nên ít người nhớ tới cho đến khi nó kêu. Bên mình hay nói vui: vòng bi hỏng không làm xe chết ngay, nhưng làm hỏng dần những thứ xung quanh nó.
Bạn có thể tham khảo thêm tổng quan về xe máy trên Wikipedia để hiểu rõ nền tảng kỹ thuật.
Bài này giúp bạn phân biệt các loại vòng bi, đọc mã 6201, 6202, 6300, 6301, biết chúng nằm ở đâu, nhận ra dấu hiệu hỏng và thay đúng cách cùng phớt.
Vòng bi xe máy có những loại nào
Trên xe máy, loại thông dụng nhất là vòng bi cầu (bạc đạn bi). Các viên bi thép chạy giữa hai vòng, giảm ma sát khi trục quay. Loại này chịu tải ngang và dọc nhẹ, rất hợp bánh xe và các trục quay tốc độ vừa.
Ở cổ xe thường dùng bi côn hoặc bộ chén bi cổ. Bi côn chịu lực dọc tốt hơn, phù hợp chỗ chịu tải khi bẻ lái và xóc. Một số trục máy dùng vòng bi kim hoặc bạc trượt, nhưng khách ít khi phải tự thay những loại này.
Vòng bi còn chia theo kiểu bít kín. Loại có nắp sắt hoặc nắp cao su ở hai mặt giữ mỡ bên trong, chống bụi nước. Loại hở dùng ở nơi đã có dầu nhớt bôi trơn sẵn như trong hộp máy. Chọn sai kiểu bít là nguyên nhân khiến vòng bi hỏng nhanh.
Đọc mã vòng bi: 6201, 6202, 6300, 6301
Mã vòng bi có thể trông khó nhớ, nhưng khi hiểu rồi rất dễ đọc. Số 6 đầu là loại bi cầu một hàng rãnh sâu. Số thứ hai cho biết dòng tải: 2 là dòng nhẹ, 3 là dòng trung. Hai số cuối nhân với 5 cho đường kính trong tính bằng mm.
Ví dụ 6201 có đường kính trong 12 mm, 6202 là 15 mm. Cùng đường kính trong nhưng 6300 thuộc dòng 3 nên dày và to hơn dòng 2 về đường kính ngoài lẫn bề ngang. Tương tự, 6301 có đường kính trong 12 mm như 6201 nhưng thân to hơn.
Vì vậy hai mã gần giống nhau chưa chắc thay thế được cho nhau. Bạn đừng lấy 6201 lắp vào chỗ của 6301 chỉ vì lỗ trục bằng nhau, vì đường kính ngoài khác và sẽ không vào ổ.
Phía sau mã còn có các hậu tố như ZZ (hai nắp sắt) hay 2RS (hai nắp cao su). Hãy chép nguyên mã in trên vòng bi cũ để chọn đúng loại.
Vị trí vòng bi bánh xe, cổ xe, trục cơ
Ở bánh xe, mỗi bánh thường có hai vòng bi đặt hai bên moay ơ. Xe Airblade, Lead, SH hay Exciter đều theo kiểu này, chỉ khác mã và kích thước. Bánh sau của xe ga còn có thêm vòng bi ở cụm hộp số.
Ở cổ xe, vòng bi nằm trong bộ chén cổ, nối phuộc với khung. Chỗ này chịu tải khi đi qua ổ gà và khi phanh gấp, nên bẻ lái nặng hoặc có tiếng lụp cụp khi phanh thường liên quan tới đây.
Ở trong máy, vòng bi trục cơ đỡ trục khuỷu. Đây là phần quan trọng bậc nhất. Vòng bi trục cơ hỏng nghĩa là phải mở máy, kéo theo nhiều công việc khác, nên bên mình luôn khuyên bạn đừng để bị tới mức đó.
Một lưu ý về nước và bùn
Những xe hay chạy qua đường ngập là nhóm vòng bi bánh hỏng sớm nhất. Nước lọt qua phớt, rửa trôi mỡ rồi gỉ bi. Rửa xe bằng vòi xịt mạnh sát moay ơ cũng làm điều tương tự.
Dấu hiệu vòng bi hỏng: kêu ù, rơ bánh, nặng lái
Dấu hiệu quen thuộc nhất là tiếng ù ù theo tốc độ. Xe chạy càng nhanh, tiếng càng to. Tiếng này khác tiếng lốp vì không đổi theo mặt đường. Bạn thử nhấc bánh khỏi mặt đất rồi quay tay, nếu nghe tiếng sột soạt, rít hoặc cảm giác lợn cợn thì vòng bi đã mòn.
Dấu hiệu thứ hai là rơ bánh. Nắm hai bên lốp lắc ngang, thấy bánh dơ ra là vòng bi lỏng hoặc rơ ổ. Rơ lâu ngày làm hỏng cả moay ơ, lúc đó thay vòng bi thôi chưa đủ.
Với cổ xe, triệu chứng là nặng lái, xe tự bẻ về một phía, hoặc có tiếng lọc cọc khi phanh. Bạn kê bánh trước lên, bẻ lái qua lại thử. Chỗ nào bị khựng từng nấc thì chén bi đã móp rãnh.
Vòng bi trong máy báo hiệu bằng tiếng gõ lạ, rung máy, hoặc kim loại trong nhớt. Nhớt có vảy kim loại là tín hiệu rất xấu, nên dừng chạy và đưa xe ra tiệm.
Thay vòng bi và phớt đúng cách
Thay vòng bi cần đúng dụng cụ. Dùng búa gõ thẳng vào vòng bi sẽ làm méo ổ, cong trục. Cách đúng là dùng ống đóng có đường kính ngoài vừa bằng vòng ngoài của bi, gõ đều để bi vào thẳng và tới đáy ổ.
Khi tháo bi cũ, hãy chú ý chiều và thứ tự các ống cách. Chụp ảnh lại trước khi tháo giúp bạn khỏi lắp ngược. Rửa sạch ổ, kiểm tra ổ có bị mòn rộng không rồi mới đóng bi mới.
Phớt luôn nên thay cùng. Phớt cũ chai cứng, lòng phớt mòn sẽ để nước và bụi vào, vòng bi mới cũng hỏng theo. Bôi một lớp mỡ mỏng vào môi phớt để lắp khỏi xước.
- Chọn đúng mã bi và hậu tố theo vòng bi cũ.
- Dùng ống đóng đúng cỡ, không gõ lên vòng trong.
- Thay phớt cùng lúc.
- Siết trục theo lực khuyến cáo của đời xe.
Mỡ bôi trơn và chuyện vòng bi lắp xong lại kêu
Có khách quay lại tiệm than vòng bi mới lắp vài tuần đã ù. Lý do hay gặp không phải do bi kém mà do lắp sai. Ổ còn cát bụi, trục bị mòn rộng, hay đóng bi lệch là những lỗi chính.
Với vòng bi hở, bạn cần tra mỡ đủ lượng, khoảng một phần ba đến một nửa khoảng trống giữa các viên bi. Tra quá đầy làm mỡ nóng và chảy ra, tra quá ít thì mòn khô. Vòng bi kín sẵn mỡ thì không nên cạy nắp ra tra thêm.
Khi lắp bánh, đừng siết trục quá chặt. Siết quá làm vòng bi bị ép dọc, nóng và hỏng sớm. Siết quá lỏng thì bánh rơ. Hãy siết theo lực khuyến cáo, quay thử bánh và xem bánh có dừng từ từ chứ không bị hãm cứng.
Nếu vòng bi vừa thay mà vẫn ù, hãy kiểm tra ống cách giữa hai vòng bi. Ống cách mòn hoặc thiếu làm hai vòng bi không thẳng hàng. Cũng nên xem lại đĩa phanh và má phanh, vì tiếng cọ nhẹ của má vào đĩa đôi khi bị nhầm với tiếng vòng bi.
Sau khi lắp, quay thử bánh bằng tay, bánh phải quay trơn đều không lợn cợn. Chạy thử đoạn ngắn và nghe lại tiếng ù. Nếu muốn kiểm tra vòng bi định kỳ cùng lúc với các việc khác, bạn xem hướng dẫn tự bảo dưỡng xe máy tại nhà.
Khi kê bánh xe lên để thay vòng bi, đây cũng là lúc tốt để xem má phanh. Bạn đọc thêm bài má phanh xe máy khi nào cần thay để làm luôn một lần cho đỡ tháo đi tháo lại.
Cần tìm đúng mã vòng bi, phớt và các chi tiết đi kèm? Hãy xem mục phụ tùng xe máy hoặc chuyên mục kiến thức đồ xe máy. Vòng bi đúng mã, lắp đúng cách sẽ bền theo xe nhiều năm.