Gợi ý theo dòng xe

Ốc lục giác xe máy: cấu tạo, cách chọn và lỗi khi lắp

Nếu bạn đang cầm một con ốc đầu sáu cạnh trên tay mà chưa chắc nó dùng để làm gì, bài này viết cho bạn. Mười mấy năm đứng xưởng sửa xe số và xe ga, mình gặp ốc lục giác ở hầu hết mọi chiếc xe, từ Dream, Wave đến Airblade, Lead hay Exciter. Hiểu đúng về nó giúp bạn tháo lắp nhanh hơn và tránh những hỏng hóc không đáng có. Ốc lục giác xe máy không khó, chỉ cần biết nhìn đúng chỗ.

Ốc lục giác xe máy là gì và nằm ở đâu trên xe

Ốc lục giác là loại ốc có đầu hình sáu cạnh đều, phần thân có ren để vặn vào lỗ đã có ren sẵn hoặc đai ốc. Đầu sáu cạnh cho phép cờ lê ôm chắc, lực siết truyền đi đều và ít bị trượt hơn so với các kiểu đầu ốc khác.

Trên xe máy, bạn sẽ thấy ốc lục giác ở cụm động cơ, giá gắn tấm chắn, khung và nhiều chỗ ghép chịu rung. Lý do nó xuất hiện nhiều là vì lực siết lớn, tháo lắp dễ và thay thế rẻ. Có những lần khách mang xe vào chỉ vì mất một con ốc ở giá đỡ, và việc thay đúng loại thường chỉ mất chưa đến chục phút.

Một nhầm lẫn khá phổ biến là nhầm ốc lục giác với bu lông đầu hoa thị hoặc vít đầu dù. Đầu hoa thị có rãnh hình sao, còn vít đầu dù có rãnh một chữ hoặc chữ thập. Chỉ cần nhìn kỹ đầu ốc là phân biệt được ngay.

Cấu tạo ốc lục giác và các thông số cần biết

Một con ốc lục giác gồm bốn phần: thân ren, đầu lục giác, phần đế tiếp xúc với bề mặt và chiều dài thân. Thân ren quyết định ốc vặn vào được hay không. Phần đế là chỗ ép chặt vật được ghép, nên cần phẳng và đủ diện tích.

Kích thước ốc được ghi theo đường kính ren, thường là M6, M8, M10. Chữ M là hệ mét, con số là đường kính danh nghĩa tính bằng mm. Bước ren là khoảng cách giữa hai đỉnh ren liền kề. Hai con ốc cùng M8 nhưng bước ren khác nhau sẽ không vặn vào nhau được, và cố ép chỉ làm hỏng cả ren lỗ lẫn ren ốc.

Trên đầu ốc thường có ký hiệu cấp bền theo tiêu chuẩn ISO 898, ví dụ 8.8, 10.9 hay 12.9. Con số đầu liên quan đến độ bền kéo, con số sau cho biết tỷ lệ giới hạn chảy. Cấp bền càng cao thì ốc càng cứng và chịu lực tốt hơn, nhưng cũng giòn hơn nếu dùng sai chỗ. Đây là thông số bạn nên để ý khi chọn ốc cho vị trí chịu lực lớn.

Phân loại ốc lục giác thường gặp

Ốc lục giác có hai kiểu ren chính. Ren suốt chạy hết chiều dài thân, phù hợp khi ghép hai tấm mỏng bằng đai ốc phía sau. Ren lửng chỉ có ren ở một đoạn đầu, phần thân trơn còn lại đóng vai trò chốt định vị hoặc chịu cắt. Chọn sai kiểu ren thì ốc không ép đúng chỗ hoặc bị kẹt ngay từ lúc lắp.

Ngoài ra còn có ốc có long đền liền, phần đế loe rộng thành vòng nhỏ dính liền với đầu ốc, và ốc không long đền. Loại có long đền liền phân bố lực tốt hơn và hạn chế lỏng khi rung, nên thường được dùng ở những chỗ rung nhiều.

Về vật liệu, ốc mạ kẽm, mạ đen và thép không gỉ có khả năng chống gỉ khác nhau rõ rệt. Mạ kẽm chịu ẩm tốt với giá hợp lý. Mạ đen đẹp nhưng chống gỉ kém nếu không bôi dầu. Thép không gỉ bền nhất trong môi trường ẩm nước, nhưng giá cao và cấp bền thường thấp hơn. Vì vậy không phải lúc nào thép không gỉ cũng thay được ốc cấp bền cao.

Cách chọn ốc lục giác đúng cho từng vị trí

Nguyên tắc đầu tiên là chọn đúng đường kính và bước ren của lỗ có sẵn. Đừng cố ép một con ốc khác bước vào lỗ, chỉ vài vòng là ren đã hỏng. Nếu không chắc, hãy mang con ốc cũ đi đối chiếu hoặc dùng thước ren để đo.

Thứ hai là cấp bền. Vị trí chịu lực lớn như bắt động cơ hay càng xe nên dùng cấp bền cao hơn, ví dụ 8.8 trở lên. Vị trí nhẹ như tấm nhựa che thì cấp bền thấp là đủ. Dùng ốc quá cứng ở đó đôi khi còn làm nứt nhựa.

Thứ ba là chiều dài. Ốc phải ăn đủ ren, thường nên ăn khoảng một đến hai lần đường kính, nhưng không được chạm đáy lỗ. Ốc quá dài chạm đáy sẽ không siết chặt được, còn ốc quá ngắn thì ren ăn không đủ và dễ tuột.

Cuối cùng là đọc tiêu chuẩn in trên đầu ốc, như ISO hay DIN, trước khi mua. Ốc không ghi tiêu chuẩn rõ ràng thường có chất lượng không đồng đều, nên tránh dùng cho những chỗ quan trọng. Với những ai cần tra cứu mã phụ tùng theo đời xe, bạn cũng có thể tham khảo cách tìm mã phụ tùng theo số khung xe máy làm đúng từ đầu để khỏi mua nhầm.

Quy trình siết ốc lục giác đúng kỹ thuật

Một lần siết sai có thể làm ốc lỏng sau vài trăm km, hoặc tệ hơn là đứt ren. Đây là quy trình mình vẫn dặn thợ mới làm theo.

Bước một là chuẩn bị. Làm sạch ren của cả ốc lẫn lỗ bằng bàn chải mềm, kiểm tra ren không bị móp hay dính dầu bẩn. Nếu vị trí đó dễ rung, bôi một lượng keo khóa ren vừa đủ. Đừng bôi quá nhiều, vì keo thừa dễ rơi vào chỗ không mong muốn.

Bước hai là siết theo thứ tự chéo khi ghép nhiều điểm. Thay vì siết hết một đầu rồi mới sang đầu kia, hãy siết lần lượt theo hình chữ X để lực phân bố đều lên mặt ghép. Làm như vậy giúp tấm ghép phẳng và không bị vênh.

Bước ba là siết đến lực quy định bằng cờ lê lực nếu có. Mỗi đường kính có một bảng mômen tham khảo, nên tra trước khi siết. Không có cờ lê lực thì siết bằng cảm giác rất dễ sai, nên đây là dụng cụ đáng đầu tư nếu bạn sửa xe thường xuyên.

Bước cuối là kiểm tra lại sau khi chạy thử khoảng vài chục km. Ốc vừa siết xong đôi khi hơi lún xuống, nên siết lại nhẹ là cách làm an toàn và nên áp dụng.

Lỗi thường gặp khi lắp ốc lục giác và cách khắc phục

Lỗi phổ biến nhất là siết quá lực. Người mới hay nghĩ càng siết chặt càng tốt, nhưng ốc bị kéo quá giới hạn sẽ giãn, đứt ren hoặc đầu ốc tròn cạnh. Nếu lỡ siết quá tay, hãy thay ốc mới thay vì cố vặn thêm.

Lỗi hay gặp khác là dùng sai bước ren. Triệu chứng là ốc vào được vài vòng rồi nặng dần, và khi siết mạnh thì ren bị nhai. Cách khắc phục là gỡ ra, kiểm tra lại và thay đúng loại.

Ngoài ra, nhiều người bỏ qua long đền hoặc keo khóa ở chỗ rung nhiều. Hệ quả là ốc tự lỏng dần, và nếu không để ý có thể gây hậu quả khá nghiêm trọng. Với vị trí rung, hãy dùng long đền vênh hoặc keo khóa ren mức trung bình. Chuyện ốc tự lỏng vì rung cũng khá phổ biến, và dùng long đền chống xoay đúng chỗ là cách xử lý hiệu quả nhất.

Cuối cùng là tình trạng ốc bị gỉ dính khiến tháo không ra. Đừng vội bẻ mạnh vì dễ gãy ốc ngay trong lỗ, khi đó rất mất công. Hãy thấm dầu chống gỉ, chờ vài phút rồi gõ nhẹ quanh đầu ốc và thử lại. Nếu vẫn kẹt thì nên nhờ thợ có dụng cụ tháo chuyên dụng.

Nhận biết ốc lục giác đã hỏng cần thay

Ốc hỏng thường có dấu hiệu khá rõ nếu bạn biết nhìn. Ren bị mòn sẽ thấy bước ren không còn đều, có chỗ bẹt hoặc nhấp nhô khi vặn. Đầu ốc tròn cạnh thì cờ lê hay bị trượt khi siết, và đó là tín hiệu nên thay ngay.

Ốc có vết nứt, gỉ sâu hay biến dạng sau thời gian dài sử dụng cũng cần thay. Đừng tiếc con ốc vài nghìn đồng để rồi nó gãy giữa đường. Với những vị trí quan trọng như bắt động cơ, mình khuyên thay cả bộ khi phát hiện một con đã hỏng, vì các con còn lại thường cũng đã xuống cấp như nhau.

Mối liên hệ giữa ốc lục giác và các chi tiết lắp ghép khác

Ốc lục giác hiếm khi làm việc một mình. Nó thường đi cùng long đền để phân bố lực và chống lún, cùng đai ốc để kẹp chặt từ phía sau, và cùng vòng đệm ở những chỗ cần làm kín. Nếu một trong các chi tiết này kém chất lượng, con ốc dù tốt đến đâu cũng không phát huy hết tác dụng.

Tương tự, ở bánh xe có bu lông bánh xe cũng là loại ghép chịu lực lớn và cần siết đúng mômen. Hiểu nguyên tắc chọn và siết ốc lục giác sẽ giúp bạn làm việc an toàn hơn với cả những chi tiết chịu lực khác. Khi thấy xe có dấu hiệu bất thường như rung lắc, bạn cũng nên kiểm tra các điểm ghép này trước, vì nhiều khi nguyên nhân bắt đầu từ một con ốc lỏng.

Câu hỏi thường gặp

Ốc lục giác xe máy có cấp bền nào là phổ biến?

Trên xe máy phổ thông, bạn hay gặp cấp bền 8.8 và 10.9 ở các vị trí chịu lực. Cấp bền thấp hơn dùng cho chi tiết nhẹ. Hãy đọc ký hiệu trên đầu ốc cũ để chọn đúng thay vì đoán.

Ốc M8 và M10 khác nhau thế nào khi thay cho xe máy?

Chúng khác nhau ở đường kính ren, nên không thể dùng thay cho nhau. M10 to và nặng hơn, thường dùng cho chỗ chịu lực lớn hơn. Khi thay, hãy đo hoặc đối chiếu con ốc cũ để chọn đúng kích thước.

Có nên dùng keo khóa ren cho mọi vị trí không?

Không nên. Keo khóa phù hợp với vị trí rung nhiều. Ở những chỗ cần tháo lắp thường xuyên, keo làm ốc khó tháo và dễ hỏng ren. Hãy dùng có chọn lọc.

Ốc lục giác bị gỉ có tái sử dụng được không?

Nếu gỉ chỉ bề mặt và ren còn nguyên, bạn có thể làm sạch và tái sử dụng. Gỉ sâu, ren mòn hay đầu ốc biến dạng thì nên thay mới để an toàn.

Mua ốc lục giác ở đâu đảm bảo đúng tiêu chuẩn?

Hãy chọn nơi bán có ghi rõ tiêu chuẩn và cấp bền trên sản phẩm, và kiểm tra ren, đầu ốc trước khi mang về. Đừng chọn theo giá rẻ bất thường, vì ốc kém chất lượng thường là nguyên nhân của nhiều lỗi về sau. Nếu cần tìm hiểu thêm về cách chọn phụ tùng an toàn, bạn có thể đọc cách phân biệt phụ tùng giả qua dấu hiệu trên bao bì và gia công.

Nếu bạn còn thắc mắc về việc chọn đúng ốc hay phụ tùng cho chiếc xe của mình, cứ hỏi lại. Bên mình luôn sẵn lòng chia sẻ kinh nghiệm thực tế từ những ca sửa đã làm. Nếu cần tìm hiểu thêm các giải pháp liên quan, bạn có thể tham khảo thêm MONA Mail.

Lưu ý: thông số và mã chi tiết khác nhau theo đời máy. Hãy đối chiếu với sách hướng dẫn của xe hoặc chi tiết cũ đã tháo ra trước khi mua thay. Có chỗ chưa rõ, gửi câu hỏi tới [email protected].