Xe máy bị hở xupap là lỗi mà nhiều người dễ nhầm với hỏng bugi hay hỏng chế hòa khí. Xe khó nổ, nổ lụp bụp, chạy yếu, ai cũng nghĩ ngay tới bộ phận ngoài. Tới khi tháo đầu máy ra mới thấy mặt tựa xupap đã rỗ hoặc đóng muội dày.
Bạn có thể tham khảo thêm cấu tạo piston trên Wikipedia để hiểu rõ nền tảng kỹ thuật.
Chúng tôi viết bài này theo cách tiếp cận của thợ: hiểu xupap làm gì, nhận biết triệu chứng, tìm nguyên nhân, kiểm tra khe hở cò mổ và quyết định mài rà hay thay mới.
Xupap làm nhiệm vụ gì trong động cơ
Mỗi xi lanh của xe bốn thì có tối thiểu hai xupap. Một xupap hút cho hỗn hợp xăng gió đi vào buồng đốt. Một xupap xả cho khí cháy thoát ra ngoài. Hai xupap đóng mở nhịp nhàng theo trục cam.
Điều quan trọng nhất là lúc nén và lúc nổ, cả hai xupap phải đóng kín. Chỉ cần một xupap hở, hơi nén thoát qua khe hở thay vì đẩy piston xuống. Động cơ mất lực ngay.
Xupap xả làm việc trong môi trường rất nóng vì liên tục tiếp xúc khí cháy. Nên xupap xả mòn và cháy sớm hơn xupap hút. Mặt tựa là phần mép nghiêng của nấm xupap, áp sát vào đế xupap trên đầu máy. Khi mặt tựa hoặc đế bị rỗ, cháy, đóng muội thì không còn kín.
Lò xo xupap kéo xupap đóng lại. Cò mổ và trục cam đẩy xupap mở ra. Giữa cò mổ và đuôi xupap có một khe hở nhỏ gọi là khe hở xupap, cho phép chi tiết giãn nở khi nóng. Khe này sai cũng gây hở.
Dấu hiệu hở xupap: khó nổ, nổ lụp bụp, yếu máy
Hở xupap có những triệu chứng khá đặc trưng, nhưng cũng dễ lẫn với lỗi khác nên cần xét cả nhóm dấu hiệu.
Khó nổ là dấu hiệu đầu tiên, nhất là lúc máy nguội. Hơi nén thoát nên bugi đánh lửa mà hỗn hợp không đủ nén để cháy. Đề nhiều lần mới lên.
Nổ lụp bụp xuất hiện ở hai dạng. Nếu xupap hút hở, hỗn hợp cháy có thể bắn ngược qua cổ hút, nghe tiếng nổ ở bình xăng con hoặc lọc gió. Nếu xupap xả hở, hỗn hợp chưa cháy hết lọt ra ống xả và nổ ở bô, tiếng “bịch bịch” rất dễ nhận ra.
Yếu máy thì rõ nhất khi tăng ga hoặc lên dốc. Xe ì, vặn ga mà vòng tua không lên. Có khi chạy một lúc máy nóng thì hơi nén lại khá hơn vì kim loại giãn ra, ta gọi là hở khi nguội.
Thêm vài dấu hiệu nữa:
- Tiếng máy nghe rè, không đều ở cầm chừng.
- Hao xăng bất thường.
- Hơi nén đo bằng đồng hồ thấp, và khi nhỏ chút nhớt vào xi lanh mà hơi vẫn không tăng nhiều, vì lỗi nằm ở xupap chứ không phải xéc.
Mẹo trên rất hữu ích khi phân biệt hở xupap với mòn xéc. Nếu nhỏ nhớt vào mà hơi tăng rõ, nghi xéc. Nếu hơi gần như không đổi, nghi xupap. Với trường hợp nghi mòn nòng piston, bạn tham khảo thêm bài về làm lại hơi xe máy để biết hạng mục cần thay.
Nguyên nhân: muội than, mòn mặt tựa, cò mổ sai khe hở
Hở xupap hiếm khi có một nguyên nhân duy nhất. Qua nhiều ca, chúng tôi thấy ba thủ phạm hay gặp nhất.
Muội than đóng ở mặt tựa là nguyên nhân phổ biến nhất. Xe chạy phố quãng ngắn, máy không đủ nóng, nhiên liệu cháy không hết tạo muội. Muội bám giữa mặt tựa và đế khiến xupap không đóng khít. Xe dùng xăng kém chất lượng hoặc hòa khí quá đậm càng dễ bị.
Mòn mặt tựa và đế xupap xảy ra sau thời gian dài sử dụng. Mép xupap bị rỗ, cháy lõm, đế bị lún. Xupap xả hay gặp hơn vì chịu nhiệt cao. Nếu bị cong do kẹt hoặc gãy lò xo thì càng nặng.
Cò mổ sai khe hở là nguyên nhân dễ sửa nhất mà nhiều người bỏ qua. Khe hở quá nhỏ làm xupap không đóng hết khi máy nóng. Khe quá lớn làm xupap mở không đủ, nhả tiếng gõ lách cách. Xe chạy lâu không chỉnh, khe hở xê dịch dần.
Ngoài ba nguyên nhân chính, đừng quên lò xo xupap yếu, phớt xupap chai làm nhớt xuống ống dẫn rồi bám muội. Hay gioăng đầu máy hỏng cũng cho triệu chứng giống hở xupap. Chính vì vậy, trước khi mở đầu máy, bạn nên kiểm tra khe hở cò mổ trước, bước đơn giản và rẻ nhất.
Cách kiểm tra khe hở cò mổ
Kiểm tra khe hở cò mổ không cần dụng cụ đắt tiền. Bạn chỉ cần bộ cờ lê, tua vít, thước lá và một chút kiên nhẫn. Làm khi máy nguội, nhiệt độ phòng để số đo chuẩn.
Các bước chúng tôi hay làm với xe số:
- Tháo nắp che cò mổ ở hai bên đầu máy, gồm nắp xupap hút và xupap xả.
- Xoay máy bằng tay hoặc bằng bánh xe cho tới khi dấu “T” trên lốc máy khớp với vạch chuẩn, và piston ở điểm chết trên kỳ nén. Lúc này cả hai cò mổ đều lỏng.
- Luồn thước lá có độ dày đúng chuẩn vào giữa vít chỉnh và đuôi xupap.
- Kéo thước ra vào, cảm giác phải hơi chặt tay, không kẹt và không lỏng.
- Nếu sai, nới đai ốc khóa, vặn vít chỉnh cho tới khi đúng, rồi siết đai ốc lại và đo lần nữa.
Số đo chuẩn khác nhau tùy dòng xe. Xupap hút và xupap xả thường có khe hở khác nhau, nên cần xem sách hướng dẫn của đúng đời xe. Đừng chỉnh theo trí nhớ vì sai vài phần trăm milimét cũng đủ gây hở.
Một lưu ý nhỏ cho xe ga: nhiều dòng xe ga đời mới dùng cò mổ chỉnh bằng vít và đai ốc tương tự, nhưng cách lộ nắp xupap có thể phải tháo vỏ nhựa. Làm cẩn thận, tránh làm nứt nhựa. Với những chi tiết điện đi kèm như bugi hay IC, bạn nên kiểm tra riêng sau khi chỉnh xong để không nhầm lỗi.
Chỉnh xong mà xe vẫn khó nổ, nổ lụp bụp, khi đó mới tính tới tháo đầu máy kiểm tra mặt tựa. Kiểm tra bằng cách đổ ít xăng hoặc dầu hỏa vào cổng hút hay cổng xả khi xupap đã đóng. Nếu thấm ra mặt đế nghĩa là xupap không kín.
Mài rà xupap hay thay mới
Khi xác định xupap hở thật sự, câu hỏi tiếp theo là xử lý thế nào. Có hai hướng cơ bản và mỗi hướng hợp một mức hỏng.
Mài rà là dùng bột rà và cán rà để mài lại mặt tựa của xupap và đế cho khít. Cách này phù hợp khi mặt tựa chỉ bị bám muội hoặc rỗ nhẹ. Sau khi rà, bề mặt tiếp xúc tạo thành một vòng đều, mịn, và kín trở lại. Thợ thường thử kín bằng cách đổ dầu hỏa như trên rồi để vài phút xem có thấm không.
Thay xupap mới là lựa chọn khi nấm xupap cháy lõm, cong, nứt hoặc mặt tựa đã mòn quá nhiều. Khi thay xupap thì thường phải rà lại đế và nên thay luôn phớt xupap. Nếu đế đã lún sâu, cần doa hoặc thay đế, việc này thuộc về xưởng có đồ nghề.
Một số tiêu chí chúng tôi hay dùng để quyết định:
- Mặt tựa còn viền đủ rộng và chỉ bám muội: mài rà.
- Mặt tựa rỗ sâu, cháy lõm, hoặc xupap cong: thay mới.
- Thân xupap rơ nhiều trong ống dẫn: thay xupap, có thể thay luôn ống dẫn.
Đã mở đầu máy thì nên nhìn tổng thể. Xem thêm piston, xéc và nòng có dấu hiệu mòn không. Nếu chúng cũng mòn, làm cả hạng mục một lần sẽ tiết kiệm công hơn tháo nhiều lần. Bạn có thể xem chuyên mục bộ nòng xi lanh hoặc danh mục phụ tùng xe máy để chuẩn bị chi tiết thay thế.
Bài về vai trò của piston cũng đáng đọc nếu bạn định thay luôn bộ piston khi mở máy.
Hở xupap không khó chẩn đoán nếu đi đúng thứ tự: kiểm tra khe hở cò mổ trước, thử hơi nén, rồi mới tháo đầu máy. Chỉnh đúng, rà khít, thay khi cần, xe sẽ nổ nhẹ, êm và có lực trở lại. Gặp tình huống chưa rõ, bạn cứ ghi lại triệu chứng và số đo hơi nén. Những ghi chú đó giúp thợ chẩn đoán nhanh hơn rất nhiều.